مهارت حل مساله: ویژه کودکان پیش از دبستان

نویسنده مقاله:
نفیسه نیکبخت

چرا باید فرزندم مهارت حل مساله را بیاموزد؟

مهارت حل مساله

امور کمی در زندگی افراد از دوران کودگی تا بزرگسالی وجود دارد که به مهارت حل مساله بی‌نیاز باشد.

کودکان هرروز در رویارویی با مشکلات و مسائل متفاوت در امور درسی، رابطه با همسن و سالان، بازی و ورزش، انجام وظایف دشوار و یا حتی مسائل ساده ‌ای مانند انتخاب لباس مناسب برای پوشیدن، به مهارت حل مساله نیازمندند.

این مهارت به گسترش اعتماد به نفس در کودکان کمک می‌کند و امکان انتخاب بهترین تصمیم‌ از جانب آنها را افزایش می‌دهد.

اگر کودکی در حل مسئله ضعف داشته باشد، ممکن است از انجام هرکاری که برای حل مشکلاتش موثر است، اجتناب کند و حتی حق خود را برای نقش آفرینی در روند حل مسئله شناسایی نکند.

چنین مشکلی ممکن است به عکس العمل تکانشی او هنگام مواجهه با مشکلات منجر شود. مثلا کودکی را در نظر بگیرید که یکی از همسالانش عروسکش را گرفته است.

اگر او نتواند به گزینه‌های مختلف پیش‌روی خود فکر کند، احتمالا وارد درگیری فیزیکی با کودک دیگر می‌شود، زیرا این روش را تنها روش محتمل برای پس‌ گرفتن عروسک خود می‌داند.

این نوع از حس ناتوانی و یا عکس العمل تکانشی در مواجهه با مشکلات در کودکی، در دوران بزرگسالی نیز ادامه خواهد یافت، پس اگر فرزندی دارید، یادتان باشد مهارت حل مسئله یکی از حیاتی‌ترین مهارت‌های زندگی‌ است که باید به او بیاموزید.

بهتر است آموزش مهارت حل مسئله به فرزندانتان را در دوران پیش از مدرسه آغاز کنید و آن را تا نوجوانی ادامه دهید و در موقعیت‌های مختلف تمرین کنید.

چراکه به دست آوردن و تقویت این مهارت در بزرگسالی بسیار دشوار است.

هرچند بزرگسالان نیز می‌توانند به کندی این مهارت را در خود پرورش دهند، آموختن بخش عمده‌ای از آن در دوران کودکی ضروری به نظر می‌رسد.

زیرا همانگونه که آموختن یک ساز موسیقی یا یک زبان جدید در دوران کودکی بسیار آسان تر است، پرورش مهارت‌های زندگی در سنین کودکی و به ویژه در قالب بازی و سرگرمی می‌تواند یک عمر در ذهن و رفتار فرد موثر باشد.

همچنین، آموختن مهارت‌های مهم در دوران کودکی این جذابیت را دارد که روند آموزش اکثرا با لذت و بدون تلاش خاصی انجام میگیرد.

آموزش حل مسئله از طریق مواجهه با موقعیت های موجود

شما می‌توانید در قالب مسائلی که به صورت معمول و روزمرهبرای کودکتان رخ می‌دهد به او حل مسئله را بیاموزید و یا اینکه خود خالق موقعیت‌هایی عمدی و سرگرم‌ کننده برای آموزش این مهارت به او باشید.

در حالت اول هنگامی که کودکتان برای شکایت از مشکلی که برایش پیش آمده به شما مراجعه می‌کنید، می‌توانید طریقه طی کردن روند حل مسئله را به او بیاموزید.

آموزش فرمول حل مسئله به کودکان، آنها را برای مواجهه درست و با اعتماد به نفس با مسائل مختلف و یافتن مناسب‌ترین راه حل‌ها در آینده آماده می‌کند.

فرمول حل مسئله معمولا شامل این مراحل است:

۱.شناخت مسئله

در اولین قدم با کودکانتان درباره شناخت و تشخیص مسئله پیش آمده صحبت کنید.

همین که به کودک اجازه دهید و او را یاری کنید که مشکلش را با صدای رسا بیان کند، به او برای کاهش استرس و تنش درونی کمک بزرگی کرده‌اید.

پس از آن، شما با تکرار مسئله یا جزئی تر کردن آن می‌توانید فهم دقیق چیستی مشکل را آسان‌تر کنید.

مثلا به کودکتان بگویید ” پس تو با دوستت در انتخاب قوانین بازی به مشکل خورده ای، نظرت چیست که با هم ببینیم چگونه می توان مشکل را حل کرد؟”

۲. کشف حداقل ۵ راه حل و توسعه آنها

پس از اینکه مشکل پیش آمده را به کمک کودکتان شناسایی کردید، می‌توانید با تکنیک بارش ذهن راه‌ حل‌های ممکن را پیدا کنید.

 این نکته را به فرزندتان یادآوری کنید که همه راه حل ها، در این مرحله، حتما نباید خوب یا درست باشند. اگر برای فرزندتان دستیابی به ایده‌‌ها سخت است، در روند یافتن راه‌ حل ‌ها و توسعه آنها به او کمک کنید.

حتی پاسخی احمقانه  نیز در این مرحله می‌تواند در جمع راه‌حل‌های ممکن قرار بگیرد.

نکته کلیدی این مرحله کمک به کودکتان در فهم این موضوع است که با اندکی خلاقیت می‌توان به راه حل‌های گوناگون دست یافت.

۳. تشخیص فواید و مضرات هر راه حل

از فرزندتان بخواهید به صورت جداگانه به نتایج مثبت و منفی هر راه‌حل فکر کند، چراکه بررسی نتایجِ ممکن به او امکان تشخیص راه ‌حل بهتر را می‌دهد.

۴. انتخاب راه حل

هنگامی که کودک شما نکات مثبت و منفی هر راه‌حل را ارزیابی کرد او را تشویق کنید که از بین راه‌ حل‌ها، بهترین را انتخاب کند.

۵. اجرای راه حل

به فرزندتان بگویید که راه حل انتخابی‌اش را امتحان کند و ببیند نتیجه آن چه می‌شود. اگر راه حل اول نتوانست مشکل او را حل کند، از او بخواهید راه‌ حل دیگری که قبلا در لیست خود نوشته بود را امتحان کند.

بگذارید تا جای ممکن کودک با نتایجی طبیعی راه حلی که انتخاب کرده است روبرو شود، البته به شرطی که این نتایج امن باشند.

تجربه نتایج مثبت و منفی به او کمک می‌کند که بار بعدی برای انتخاب بهترین راه حل تلاش بیشتری کند.

آموزش مهارت حل مسئله از طریق خلق موقعیت و بازی و سرگرمی

در چنین حالتی کودک شما به مرور می‌آموزد که چگونه مشکلات را بشناسد، راه حل‌ها را سبک سنگین کند و بهترین راه را انتخاب کرده و نتایج آن را ارزیابی کند.

چراکه این موقعیت‌ها زمان خوبی برای آموزش مهارت حل مساله از طریق مذاکره، تفکر و استفاده از عقل و منطق به او است.

با وسوسه حل همه مشکلات فرزندتان از جمله درگیری او با دوستان یا خواهر و برادرش به دست خودتان مقابله کنید.

مهم:

  • راحت جواب داد؟نه، دوباره برج خراب شد، پس بیا یک راه دیگر را امتحان کنیم.
  • فکر می‌کنی راه بهتری هست که بتوانیم برج را بسازیم؟ اگر فکر می‌کنی هست بیا امتحانش کنیم.
  • اگر دوباره بسازیمش، به نظرت چه چیزی را تغییر دهیم که دوباره خراب نشود؟
  • فکر می‌کنی چه باعث شد برج اسباب بازیت خراب شود؟

پرسش‌هایی که می‌پرسید می‌تواند این‌گونه باشد:

یادتان باشد که در این مراحل پنجگانه، نحوه صحبت‌کردن و نوع سوال‌هایی که شما از کودکان می‌پرسید بسیار اهمیت دارد، بنابراین هنگامی که فرزندتان بازی می‌کند یا به خاطر مشکلی که برایش پیش آمده به شما رجوع می‌کند، با پرسیدن برخی سوال‌ها می‌توانید به او در یافتن بهترین پاسخ کمک کنید.

شما می‌توانید در قالب خلق موقعیت‌های مختلفی که فرزند شما را به چالش بکشد، به او مهارت حل مساله را بیاموزید.

در بسیاری از مواقع نباید لزوما در مقابل فرزند سه ساله خود بنشینید و با او درباره چگونگی حل مشکلات صحبت کنید.

بلکه ترجیحا باید موقعیت‌هایی برای او ایجاد کنید که باعث رشد مهارت حل مساله در او شود.

استفاده از مغز برای یافتن راه حل‌ها مانند ساختن عضله‌های بدن به زمان و تلاش قابل توجهی نیازمند است.

هرچه فرصت‌های خلاق و سرگرم کننده آموزش مهارت حل مساله برای کودک بیشتر باشد و او را بهتر به چالش بکشد، میزان توانایی حل مسئله در بزرگسالی او قوت خواهد گرفت.

۱۰ فعالیت و بازی تقویت‌کننده مهارت حل مساله برای کودکان زیر ۶ سال(پیش از مدرسه)

۱.پازل‌ها

puzzle

پازل‌ها یا جورچین‌ها یکی از بهترین فعالیت‌ها و بازی‌های فکری است.

تکه‌های پازل بخشی از یک کل بهم ریخته است که باید دوباره با نظم کنار هم قرار گرفته و یک کل را بسازند.

بنابراین بهتر است کودکان به طور مرتب با بازی‌های پازل‌گونه سروکار داشته باشند تا مهارت‌های فکری خود را تقویت کنند.

یکی از مناسب‌ترین مدل‌های پازل، جورچین‌های ساخت و ساز با تکه‌های چوبی است.

حل کردن این مدل جورچین زمان بیشتری طول می‌کشد و ساختار و گزینه‌هایی را به کودک ارائه می‌کند، تا بتواند از بین آنها بهترین را انتخاب کند

۲. بازی‌های تقویت حافظه

بازی‌های تقویت حافظه به توسعه ذهن و حافظه کودک شما و افزایش توجه او به جزئیات کمک شایانی می‌کند.

مثلا می‌توانید با استفاده از کارت‌های تطابق تصاویر نوبتی با فرزندتان بازی کنید.

هر نفر در نوبت خود دو کارت را برمی‌گرداند و اگر با هم مطابق بودند می‌تواند کارت را برای خود بردارد.

کودکتان را تشویق کنید که تمرکز کند و به جای درست کارت‌ها توجه کرده و آن‌ها را پیدا کند.

۳. بازی‌های ساخت و ساز

Construction games

باز‌یهای ساخت و ساز مثل آجرهای مهندسی‌، آجرهای چوبی و لگو باید بخش مهمی از بازی روزانه کودک را شکل دهد. هرچیزی که او می‌سازد، برایش یک چالش به حساب می‌آید، چراکه باید درباره چگونه کنار‌هم گذاشتن قطعات و طراحی یک سازه درست و کاربردی فکر کند.

در اینگونه بازی‌ها مهم است که به کودک اجازه دهید خودش با آزادی و استقلال سازه‌‌اش را بسازد. بعضی مواقع می‌توانید از او بخواهید که یک سازه‌ خاص را طراحی کند و بسازد، مثلا

  • دو برج بساز که با یک پل به هم وصل شده‌اند
  • یک موجود درست کن که بتواند بایستد و سه دست داشته‌باشد

پس از آن می‌توانید او را زیر نظر بگیرید که چگونه از مغز خود استفاده می کند تا ساز‌ه ای به درد بخور درست کند.

۴. کتاب‌های سرگرمی

کتاب‌های سرگرمی بسیار برای کودکان جذاب است و قدرت تشخیص مسائل و جستجوی اطلاعات را در آن‌ها تقویت می‌کند.

انواع مختلفی از این کتاب‌ها وجود دارد مانند:

  • کتاب‌های تصویری که از کودک می‌خواهد ایراد یا چیز عجیب داخل عکس را تشخیص دهد. ممکن است ایراد داخل تصویر واضح یا ناواضح باشد و همین موضوع کودک را وادار می‌کند که با دقت برای تشخیص آن فکر کند
  • کتاب‌هایی با تصویر پنهان‌شده مانند “والی کجاست”، یا “والدو کجاست” کتاب‌های جذابی است که کودک باید از بین تعداد زیادی از افراد، چیز یا کسی که از او خواسته شده‌ مثلا والی یا والدو را پیدا کند.
۵. پیدا‌ کردن الگوی اشکال

این نوع از فعالیت‌ به کودک کمک می‌کند تا اطلاعات و داده‌ها را تحلیل کند، یک رابطه منطقی بین آن‌ها پیدا کند، طرح کلی را تشخیص دهد و آن را ادامه دهد.

در قالب این بازی ساده شما می‌توانید با قرار دادن تکه‌های متفاوت از نظر شکل و رنگ و اندازه، از کودکتان بخواهید الگوی قرارگیری تکه‌ها کنار هم را کشف کند و آن الگو را ادامه دهد.

می‌توانید هربار الگوی تکه‌ها را تغییر دهید.

۶. پرسش هنگام قصه‌گویی

عادت کنید که زمان قصه گفتن برای کودکتان از او سوال‌هایی درباره داستان بپرسید، تا بتوانید مهارت‌های “تفکر مرتبه بالاتر” را در او تقویت کنید.

در واقع بهتر است به جای فقط خواندن کتاب قصه و گوش‌دادن منفعل کودک به آن، سوال‌هایی از او بپرسید که باعث توجه و تلاش او برای حل مسئله شود.

مثلا به سوال‌های زیر دقت کنید:

  • به نظرت چرا خانم/آقا خرسی این‌ کار را انجام داد؟
  • فکر می‌کنی دوستش از کاری که اون کرد خوشحال میشود؟ چرا؟
  • اگر جای میمون قصه بودی چه کار می‌کردی؟
  • به نظرت سارا (نام فرضی) چگونه می‌تواند رابطه اش را با دوستانش بهتر کند؟
  • اگر کورکودیل تصمیم بگیرد خرگوش را یه لقمه چرب نکند، درنهایت داستان به نظرت چه اتفاقی می افتاد؟
۷. بازی‌های تخته‌ای

بازی‌های تخته‌ای فعالیت‌های فوق‌العاده‌ای برای تقویت مهارت حل مسئله هستند.

از بازی‌های ساده مثل منچ یا ماروپله برای آموزش پیروی از قوانین یا توالی‌ منطقی به فرزندتان استفاده کنید.

پس از آن، می‌توانید بازی‌هایی کمی پیچیده‌تر که به برنامه‌ریزی و تفکر عمیق‌تر احتیاج دارند، مثل بازی مونوپولی را به کودکتان معرفی کنید.

هرچند مونوپولی برای کودکان بالای ۵ سال توصیه می‌شود، کودکان کوچک‌تر نیز با کمک والدین می‌توانند روند این بازی را پیش ببرند.

۸. دوز

tic tac toe

دوز بازی بسیار خوبی برای آموزش مهارت‌های تصمیم‌گیری، تفکر پیش از عمل و ارزیابی نتایج و پی‌آمدها است. یک جدول ساده بکشید و نفر اولی که قرار است ضربدر یا دایره بگذارد را انتخاب کنید.

ذهن کودک شما احتمالا به سرعت درگیر بازی می‌شود و تلاش می‌کند قبل از گذاشتن علامت به نتیجه آن فکر کند.

این بازی را می توانید با اشکال رنگی و متفاوت نیز انجام دهید.

۹. گروه‌بندی و طبقه بندی کردن اشیا

این فعالیت را می توانید با در شیشه‌ها، مهره های رنگی و یا حتی لباس‌های تمیز خانه انجام دهید.

با انجام چنین بازی‌هایی می‌توانید به کمک وسایل فیزیکی به کودکتان توانایی طبقه بندی کردن و جمع آوری اطلاعات را بیاموزید.

مثلا:

  • از کودک بخواهید لباس هایی که قرار است در ماشین لباس شویی شسته‌اید را بر اساس نوعشان جطبقه بندی کند. مانند لباس‌های مامان و لباس‌های بابا یا جوراب‌ها، بلوزها، ‌لباس‌های زیر و غیره
  • یک کشوی آشپزخانه را خالی و طبقه بندی کنید و به کودک بگویید که قاشق‌ها، چنگال‌ها و یا وسایل دیگر را مرتب در جای تعیین شده بگذارد
  • از کودک بخواهید اسباب‌بازی‌ها و وسایلش مانند کتاب‌ها، عروسک‌ها، اشکال و ماشین‌ها را هرکدام در جاهای مشخص طبقه‌بندی‌شده قرار دهد
۱۰. راه‌های مارپیچی

مهارت حل مساله

این بازی می‌تواند برای بچه‌ها در هر رده سنی جذاب باشد.

هرچقدر فرزند شما در پیدا کردن راه و تشخیص بن بست‌ها مهارت بیشتری پیدا کرد، می‌توانید مارپیچ را پیچیده‌تر کنید و تعداد بن بست‌ها را افزایش دهید.

بنابراین یک مارپیچ بزرگ در حیاط خانه به کمک گچ بکشید و دو یا سه راه بن بست در آن قرار دهید. از کودکتان بخواهید که با عبور از مسیرهای ممکن در مارپیچ، از آن خارج شود.

البته معمولا انجام عملی و رد شدن از مارپیچ‌های بزرگ برای کودکان بسیار جالب‌تر از رد شدن از مارپیچ‌ها در کتاب‌ها است.

راهنمای سنی آموزش مهارت حل مساله به کودکان

کودکان ۳ تا ۵ سال

درباره احساسات به کودک آموزش دهید. برای این کار می توانید از کارت های تصویری برای نشان دادن احساسات استفاده کنید.

مرحله اول: احساسات مختلف (خشم، شادی، غم…) را نام ببرید و آنها را ارزش‌گذاری کنید.

مرحله دوم: بگذارید کودک احساسات مختلف را در ذهنش پردازش کند. می توایند برای این کار از نقش بازی کردن استفاده کنید.

مرحله سوم: آموزش حله مسئله

  • به او بگویید ” دشوارترین قسمت مسئله را به من نشان بده”
  • به کمک کتاب قصه ها، مهارت حل مساله را آموزش دهید( از تکنیک “دیالوگ خوانی” استفاده کنید)
  • از طریق بازی های خلاقانه، مهارت حل مساله را آموزش دهید.
کودکان ۵ تا ۷ سال
  • مراحل مختلف حل مسئله را به کودک بیاموزید

مرحله اول: من چه احساسی دارم؟

مرحله دوم: مسئله و مشکل چیست؟

مرحله سوم: راه حل‌ها چیست؟

مرحله چهارم: چه می‌شود اگر ؟

مرحله پنجم: کدام راه حل را امتحان کنم؟

  • مهارت حل مساله را به کمک مواد و وسایل دست‌ساز آموزش دهید.
  • سوال‌های پایان باز بپرسید: ” ما چگونه می توانیم در حل این مسئله با همدیگر همکاری کنیم؟”، ” فکر می کنی مرحله بعد چه خواهد شد؟”
کودکان ۷ تا ۹ سال

مسائل را به قطعات جزئی‌تر و قابل فهم‌تر تقسیم کنید.

  • با یکدیگر از تکنیک بارش ذهنی استفاده کنید.
  • سوال‌های پایان باز بپرسید.
  • پاسخ‌ها و صحبت‌های همدیگر را بشنوید.
کودکان ۹ تا ۱۱ سال
  • مهارت حل مساله خلاقانه را به کمک فعالیت‌های مختلف بیاموزید( موانع پرش طراحی کنید، بازی های خلاقانه با قوانین خودتان طراحی کنید)
  • از آنها بخواهید برای آنچه می‌خواهند تلاش کنند( از آنها بپرسید چگونه می‌توان برای خریدن چیزی پول به دست آورد)
  • آنها را تشویق کنید که آموزه‌ها و مراحل را روی کاغذ بنویسند.
کودکان بالای ۱۲ سال
  • با یکدیگر شطرنج بازی کنید، بازیکنان در این بازی از تفکر انتقادی، خلاقیت و آنالیز صفحه بازی استفاده می‌کنند.
  • از آنها بخواهید کدنویسی را یاد بگیرند. کدنویسی خلاقیت، منطق، برنامه ریزی، مقاومت و پشتکار را تقویت می‌کند.
  • آنها را به انجام پروژه‌های با معنی تشویق کنید.
کودکان ۹ تا ۱۱ سال
  • مهارت حل مساله خلاقانه را به کمک فعالیت‌های مختلف بیاموزید( موانع پرش طراحی کنید، بازی های خلاقانه با قوانین خودتان طراحی کنید)
  • از آنها بخواهید برای آنچه می‌خواهند تلاش کنند( از آنها بپرسید چگونه می‌توان برای خریدن چیزی پول به دست آورد)
  • آنها را تشویق کنید که آموزه‌ها و مراحل را روی کاغذ بنویسند.
کودکان بالای ۱۲ سال
  • با یکدیگر شطرنج بازی کنید، بازیکنان در این بازی از تفکر انتقادی، خلاقیت و آنالیز صفحه بازی استفاده می‌کنند.
  • آنها را به انجام پروژه‌های با معنی تشویق کنید.
  • از آنها بخواهید کدنویسی را یاد بگیرند. کدنویسی خلاقیت، منطق، برنامه ریزی، مقاومت و پشتکار را تقویت می‌کند.
0 0 پیام
امتیاز مطلب
0 پیام ها
بازخورد درون خطی
نمایش همه پیام ها
فهرست
بیش از 2000 دقیقه آموزش رایگان دکتر محمد کاظم زاده رو در صفحه پکیچ رایگان از دست نده 
Click Me
close-image
0
لطفا دیدگاه خود را بیان کنیدx
()
x